Strona Główna arrow 7. Biotyczne elementy środowiska arrow 7.2.2 Gatunki specyficzne i wyróżniające flory Dolnego Śląska
7.2.2 Gatunki specyficzne i wyróżniające flory Dolnego Śląska PDF Drukuj E-mail

Współczesne zróżnicowanie rzeźby i krajobrazu, z najważniejszymi dla flory czwartorzędowymi zmianami klimatycznymi, geomorfologicznymi i glebowymi (Walczak, 1968, 1970), są przyczyną bogactwa i niepowtarzalności flory Dolnego Śląska. Niewiele jest jednak gatunków ściśle związanych z tym regionem, a jeszcze mniej występujących tylko na Dolnym Śląsku tzw. endemitów, które są najlepszymi wyróżnikami dla jakiejkolwiek flory. Nieliczne gatunki endemiczne występują jedynie w Sudetach i to prawie wyłącznie w najwyższych partiach Karkonoszy oraz w Masywie Śnieżnika. Góry te słyną z różnorodności form przedstawicieli rodzaju jestrzębiec – Hieracium, z których za endemiczne uznaje się aż 24 gatunki. Należą do nich m.in. jastrzębiec ciemnogłówkowy Hieracium melanocephalum, j. ostrolistny H. apiculatum, j. rurkokwiatowy H. tubulosum, j. Marii Bornmüller H. mariae-bornmulleriae, j. Schulstera H. schulsteri Zlatník, j. Englera H. engleri R. Uechtr., j. zielonokoszyczkowy H. chlorocephalum R. Uechtr., j. karkonoski H. corconticum Čelak., j. łabski H. albinum Fr. i inne (Szeląg, 2003). Listę tę uzupełniają występujące w polskiej części pasma Karkonoszy: mniszek karkonoski Taraxacum alpestre i przywrotnik karkonoski Alchemilla corcontica oraz endemiczne podgatunki i odmiany, np. dzwonek karkonoski Campanula bohemica subsp. bohemica, skalnica darniowa bazaltowa Saxifraga moschata subsp. basaltica, biedrzeniec mniejszy skalny Pimpinella saxifraga subsp. rupestris, a także turzyca blada w odmianie alpejskiej Carex pallescens var. alpestris (Šourek, 1967, 1969; Plocek, 1995; Ciaciura, 1988; Procházka, Chrytek, 1999; Pender, 2003). Wszystkie wymienione rośliny są gatunkami zagrożonymi wymarciem. Przyczyną zmniejszania się liczebności populacji tych roślin, często prowadzącą do zaniku stanowisk, jest zmiana użytkowania terenu. Zaprzestanie wykaszania lub wypasu roślinności rozwijającej się w piętrze subalpejskim, zanieczyszczenie środowiska i związana z nim acydyfikacja, są przyczyną nadmiernego rozwoju traw i zaniku gatunków o węższej tolerancji na zmiany siedliskowe. Z kolei nadmierna penetracja turystyczna, rozwój infrastruktury turystycznej, wydeptywanie, budowa dróg, szlaków turystycznych itp., niejednokrotnie przyczyniają się do bezpośredniego niszczenia stanowisk wielu rzadkich roślin.

Najsilniej zróżnicowanym obszarem Dolnego Śląska są Sudety, które należą do gór stosunkowo niskich, rzadko przekraczających piętro regla górnego stąd, niewiele jest w ich florze gatunków subalpejskich i alpejskich. Udział tych taksonów jest podstawowym wyznacznikiem odrębności flor górskich. Wymagają one ochrony i szczególnej uwagi podczas tworzenia planów zagospodarowania przestrzennego na terenach górskich. Najważniejszą grupę stanowią nieendemiczne taksony wysokogórskie. Występują one głównie w Karkonoszach i w Masywie Śnieżnika. Najwięcej cech specyficznych mają Karkonosze, których najwyższe położenia sięgają pięter roślinnych – alpejskiego i subalpejskiego. Charakteryzują się obecnością przetacznika stokrótkowego Veronica bellidioides, świetlika maleńkiego Euphrasia minima, przytulii sudeckiej Galium sudeticum, rzeżuchy rezedolistnej Cardamine resedifolia oraz reliktowych gatunków ostatniego zlodowacenia – skalnicy śnieżnej Saxifraga nivalis i gnidosza sudeckiego Pedicularis sudetica, których najbliższe stanowiska znajdują się dopiero w arktycznej części Europy i występują tu na jedynym reliktowym, środkowoeuropejskim stanowisku. Obiektem o najwyższych walorach przyrodniczych są Śnieżne Kotły (Limpricht, 1930; Šourek, 1969; Macko 1970). Pierwszoplanową rolę odgrywa Mały Śnieżny Kocioł, w którym na wychodni bazaltu stwierdzono występowanie wielu osobliwości florystycznych, w tym skalnicy darniowej Saxifraga moschata subsp. basaltica, skalnicy śnieżnej Saxifraga nivalis, lilijki alpejskiej Lloydia serotina oraz wielu innych. Na Dolnym Śląsku jedynie w Karkonoszach stwierdzane są wysokogórskie, alpejskie gatunki, należące do ginących i zagrożonych, tj. naradka tępolistna Androsace obtusifolia, skalnica naprzeciwlistna Saxifraga oppositifolia, sit skucina Juncus trifidus, wierzba zielna Salix herbacea i rozrzutka alpejska Woodsia alpina. Warto wspomnieć o zmience górskiej Cryptogramma crispa (fot. 7.2.1) – symbolu Sudetów Zachodnich, zasiedlającym szczeliny i granitowy rumosz skalny, a niewystępującej w innych pasmach górskich Polski. Gatunek ten jest zagrożony wymarciem (Pender, 2001a, 2003).

Zmienka górska (Cryptogramma crispa)
Fot. 7.2.1. Zmienka górska (Cryptogramma crispa)

Sudety są górami zbudowanymi głównie ze skał kwaśnych i ich flora jest uboga w gatunki związane z podłożem zasobnym w wapń, wyjątkowe pod tym względem są Góry i Pogórze Kaczawskie, gdzie znajdują się wychodnie skał wapiennych. Występują tu rzadkie dziś gatunki kserotermiczne i kalcyfilne (Kwiatkowski, 1996a-c, 1997, 2000, 2001, 2002a-b). W górach tych znajdują się jedyne sudeckie stanowiska języcznika zwyczajnego Phyllitis scolopendrium (Fabiszewski i in., 1997), a na bazaltach Ostrzycy Proboszczowickiej rósł, na jedynym stanowisku w Polsce, czosnek sztywny Allium strictum (Fabiszewski, 2001). Najcenniejszymi obszarami są tereny objęte ochroną w Parku Krajobrazowym Chełmy oraz w Rezerwacie Przyrody „Miłek”. Kolejnym z obiektów zasługującym na ochronę, na którym stwierdzano wiele ginących roślin, jest Góra Połom (Kwiatkowski, 2002b) – niestety do dziś eksploatowany jest tu kruszec.

Równie interesujące są wychodnie piaskowcowe Pogórza Izerskiego i Kaczawskiego, bowiem są one siedliskiem rzadkiego gatunku paproci – włosocienia delikatnego Trichomanes speciosum, którego stanowiska, znacznie poszerzające zasięg tej atlantyckiej rośliny, odnaleziono po raz pierwszy w Polsce w 2002 roku (Krukowski, Świerkosz, w druku).

Słabo zarysowuje się odrębność niewysokich położeń Sudetów Środkowych. Poza interesującą florą torfowiskową, odznaczają się one udziałem wielu gatunków termofilnych oraz wyjątkową florą i zbiorowiskami naskalnymi (Świerkosz, 1998). Na miano gatunku podkreślającego wyjątkowość tego obszaru, zasługuje niewątpliwie skalnica zwodnicza Saxifraga decipiens (fot. 7.2.2), występująca na Rogowej Kopie w Górach Stołowych. Jest to jedyne naturalne stanowisko tego gatunku w Polsce (Gołąb, 2001).

Skalnica zwodnicza (Saxifraga decipiens)
Fot. 7.2.2. Skalnica zwodnicza (Saxifraga decipiens)

Najwięcej cech specyficznych, poza Karkonoszami, mają Sudety Wschodnie. Wychodnie skał wapiennych w Krowiarkach stanowią drugą, po Górach i Pogórzu Kaczawskim, ostoję gatunków preferujących ten typ podłoża. Wyjątkowa flora Masywu Śnieżnika, Kotliny Kłodzkiej, Gór Bialskich i Gór Złotych, od dawna przyciągała uwagę badaczy (Limpricht 1942, 1943, 1944, 1945; Fabiszewski, 1970; Szeląg, 2000). Zainteresowanie tym regionem zaowocowało wieloma znamienitymi odkryciami florystycznymi i niemal szczegółową inwentaryzacją jego flory, która w stosunku do pozostałych części pasma Sudetów, wyróżnia się obecnością endemicznego gatunku jastrzębca śnieżnickiego Hieracium nivimontis i dzwonka brodatego Campanula barbata. Warto dodać, że dzwonek brodaty poza Sudetami Wschodnimi występuje tylko w Alpach i południowej Norwegii (Szeląg, 2001, 2003). Flora tej części Sudetów ma charakter pośredni pomiędzy florą Sudetów Zachodnich i florą Karpat Zachodnich. Powiązania florystyczne z Karpatami podkreślają m.in. subendemity zachodniokarpackie: sesleria tatrzańska Sesleria tatrae, rzeżucha trójlistkowa Cardamine trifolia i trędownik omszony Scrophularia scopoli (Szeląg 2000). Szczególnie interesująca jest flora wychodni wapienia w okolicy Jaskini Niedźwiedziej, gdzie rosną sesleria tatrzańska oraz driakiew lśniąca Scabiosa lucida (Fabiszewski, 1970). Masyw Śnieżnika to również jedyne miejsce występowania w województwie dolnośląskim owsicy spłaszczonej Avenula planiculmis i rogownicy źródlanej Cerastium fontanum, także tylko tutaj odnaleźć można zawilca wielkokwiatowego Anemone sylvestris oraz liczną grupę innych gatunków ciepłolubnych i murawowych, wśród których znajdują się gatunki submediterrańskie, pontyjsko-panońskie, a nawet iranoturańskie (Szeląg, 2000).

Charakteryzując w skrócie florę Sudetów, nie można pominąć ważnej grupy roślin, jaką stanowią gatunki ogólnosudeckie, spotykane jedyne w tym paśmie. Z tej grupy roślin, poza wcześniej omówionymi, należy wymienić: wszewłogę górską Meum athamanticum, tojad sudecki Aconitum callibotryon oraz leńca łąkowego Thesium pyrenaicum. Rośliną łączącą tereny górskie z niżowymi, ponadto wyróżniającą Dolny Śląsk od innych regionów kraju, jest śnieżyca wiosenna Leucoium vernum (fot. 7.2.3) (poza tym obszarem spotykana jedynie w Karpatach Wschodnich). W Sudetach są notowane również rośliny niegórske, które w innych pasmach gór Polski nie występują, np. poryblin jeziorny Isoëtes lacustris, włosienicznik pędzelkowaty Batrachium penicillatum, lub zachowały się tu ich jedyne stanowiska w Polsce – rozchodnik owłosiony Sedum villosum (Pender, 2001b).

Śnieżyca wiosenna (Leucoium vernum)
Fot. 7.2.3. Śnieżyca wiosenna (Leucoium vernum)

Znamienne dla flory Dolnego Śląska jest występowanie paproci związanych z podłożem serpentynitowym. Stanowiska tych roślin, rosnących obecnie w Polsce tylko na Dolnym Śląsku, znajdują się na Przedgórzu Sudeckim oraz w Górach Sowich i w Masywie Śnieżnika. Florę serpentynitową reprezentują: zanokcica serpentynitowa Asplenium adulterinum, zanokcica klinowata A. cuneifolium (fot. 7.2.4) oraz towarzysząca im zanokcica ciemna A. adiantum-nigrum. Do najcenniejszych obszarów występowania paproci serpentynitowych należą Wzgórza Kiełczyńskie, Radunia i Wzgórza Oleszańskie w Masywie Ślęży, Wzgórze Popiel w Rudawach Janowickich, Nowa Bielawa i Kamionki w Górach Sowich (Świerkosz, Szczęśniak, 2003). Wszystkie gatunki paproci związanych z podłożem serpentynitowym są zagrożone, choć pewną nadzieję na ich skuteczną ochronę daje wprowadzenie w Polsce ostoi Natura 2000. Bez względu na to, stanowiska tych paproci zagrożone są zniszczeniem w wyniku różnych form działalności człowieka oraz naturalnych, sukcesyjnych zmian w ich biotopach, w szczególności poprzez zarastanie naturalnych wychodni skalnych lub starych kamieniołomów przez drzewa i krzewy.

Zanokcica klinowata (Asplenium cuneifolium)
Fot. 7.2.4. Zanokcica klinowata (Asplenium cuneifolium)

Wyjątkowy pod względem florystycznym jest również Wał Trzebnicki. Stanowi on ostoję dla wielu roślin górskich, łąkowych oraz kserotermicznych i torfowiskowych. Ponadto jest to region, w którym granicę zwartego zasięgu geograficznego osiąga kilka gatunków roślin, najważniejsze z nich to pajęcznica liliowata Anthericum liliago (granica południowo-wschodnia), trzmielina brodawkowana Euonymus verrucosa (zachodnia), mącznica lekarska Arctostaphylos uva-ursi (południowa). Także tu regionalne, północne kresy swych zasięgów, mają ważne drzewa – jodła pospolita Abies alba, buk zwyczajny Fagus sylvatica czy świerk pospolity Picea abies (Szafer, 1972).

W lesistym i jednocześnie najsłabiej zbadanym terenie Borów Dolnośląskich, stwierdzano wiele roślin torfowiskowych, borealnych oraz atlantyckich, których stanowiska należą do najdalej wysuniętych ku wschodowi w Polsce (Szafer, 1972). W Borach Dolnośląskich i na terenach im przyległych, obserwowane były rośliny torfowiskowe i wrzosowiskowe, m.in. rosiczka pośrednia Drosera intermedia, ponikło wielołodygowe Eleocharis multicaulis, wrzosiec bagienny Erica tetralix; wodne i mokradłowe: elisma wodna Luronium natans, śmiałek szczeciniasty Deschampsia setacea; napiaskowe i ciepłolubne: turzyca piaskowa Carex arenaria, turzyca Reichenbacha Carex pseudo-bryzoides i dziurawiec nadobny Hypericum pulchrum. Wszystkie należą do krytycznie zagrożonych lub wymarłych w regionie. Charakterystyczne dla tego silnie lesistego obszaru jest występowanie na niżowych stanowiskach górskich lub borealno-górskich gatunków (por. Zając M., 1996), tj. arniki górskiej Arnica montana, turzycy skąpokwiatowej Carex paucifora i trzcinnika owłosionego Calamagrostis villosa. Ubogie piaszczyste gleby Borów Dolnośląskich, często podmokłe z licznymi, zatorfionymi obniżeniami terenu, stanowiły siedlisko dla rozwoju rzadkiej w obszarze dolnośląskim flory torfowiskowej; rosła tu m.in. turzyca strunowa Carex chordorrhiza, obecnie uznana za wymarłą.

Urozmaiconą i zróżnicowaną florę miały rozległe obszary nizinne Kotliny Śląskiej oraz Wzgórz Dalkowskich i Trzebnickich. Niestety wskutek trwającej tu już od wczesnego neolitu gospodarki człowieka (Kulczycka-Leciejewiczowa, 1993), większość terenu zajmują pola uprawne. Z krajobrazem rolniczym związane są rzadkie gatunki roślin chwastów upraw. Szczególnie często występowały one na Równinie Wrocławskiej, która wyróżnia się nagromadzeniem stanowisk miłka szkarłatnego Adonis flammea, kurzyśladu błękitnego Anagallis foemina, dymnicy drobnokwiatowej Fumaria vaillantii oraz kiksji zgiętoostrogowej Kickxia spuria i kiksji oszczepowatej Kickxia elatine, należących do południowoeuropejskich zbiorowisk chwastów segetalnych, w Polsce znanych jedynie z Dolnego Śląska i Opolszczyzny (Kącki, Anioł-Kwiatkowska, Dajdok 1999). Wszystkie należą do roślin wymierających, dla których nie ma wypracowanych szczególnych form ochrony. Kolejną grupę roślin szczególnie często spotykanych na Wzgórzach Dalkowskich i Trzebnickich, reprezentują taksony ciepłolubne i kserotermiczne. Ich największe nagromadzenie występuje na Wzgórzach Dalkowskich (pomiędzy Szczyglicami a Głogowem) i jest to w tej części województwa najważniejsza ostoja ginących gatunków murawowych. Z osobliwości florystycznych posiadających tu swoje stanowiska, wymienić można sasankę łąkową Pulsatilla pratensis (fot. 7.2.5), owsicę łąkową Avenula pratensis, pięciornik skalny Potentilla rupestris, głowienkę wielkokwiatową Prunella grandiflora, leniec pospolity Thesium linophyllon, ostrożeń bezłodygowy Cirsium acaule – wszystkie należą do gatunków zagrożonych na Dolnym Śląsku. Z danych historycznych wiadomo, że na terenie tym występował jaskier illiryjski Ranunculus illyricus, w Polsce znany obecnie tylko z jednego stanowiska (Kaźmierczakowa, 2001).

Sasanka łąkowa (Pulsatilla pratensis)
Fot. 7.2.5. Sasanka łąkowa (Pulsatilla pratensis)

Bezpośrednio z omawianymi powyżej regionami sąsiaduje Okręg Barycki, w którego skład wchodzą Kotlina Milicka i Żmigrodzka. Chociaż jest to teren o znacznej lesistości, to nie lasy nadają mu specyficzne rysy florystyczne. Jest to przede wszystkim obszar silnie zabagniony, stanowiący ostoję wielu gatunków wodnych i wodno-błotnych (Dajdok, Proćków, 2003). Na szczególną uwagę zasługują wielkie kompleksy stawów hodowlanych i obfita sieć wodna. Są to w zdecydowanej większości siedliska wtórne, powstałe w średniowieczu w czasie gospodarki cysterskiej. Jednak ze wszystkich siedlisk wtórnych są one najbardziej zbliżone do naturalnych, zapewne dlatego stały się miejscem występowania wielu rzadkich roślin. Niektóre z nich posiadają tu jedyne stanowiska w Polsce, jak np. uwroć wodna Crassula aquatica (fot. 7.2.6) (Kącki, 2003 m.npbl.) - gatunek jeszcze do niedawna uznawany za wymarły w Polsce (Żukowski, 2001). Dla innych roślin stawy milickie stały się jedyną ostoją w województwie; należą do nich grzybieńczyk wodny Nymphoides peltata i jezierza mniejsza Najas minor (Dajdok, Ranoszek 2001; Dajdok, Proćków 2003). Do grupy wymienionych gatunków dołączają taksony związane z okresowo odsłanianymi brzegami rzek i dnami stawów, reprezentujące grupę roślin określanych namuliskowymi. W jej skład wchodzą drobne rośliny jednoroczne, spośród których wymienić należy rzadkie i ginące w Europie: lindernię mułową Lindernia procumbens, ponikło jajowate Eleocharis ovata, turzycę ciborowatą Carex bohemica oraz gatunki z rodzaju Elatine (Popiela 1997; Dajdok, Proćków 2003).

Uwroć wodna (Crassula aquatica)
Fot. 7.2.6. Uwroć wodna (Crassula aquatica)

Niezwykłym obszarem w województwie dolnośląskim jest pradolina i dolina Odry, z którą ściśle związane są wystąpienia kilku rzadkich roślin, przede wszystkim ginącej kotewki orzecha wodnego Trapa natans, posiadającej tu największą liczbę stanowisk w Polsce (Piórecki, 2001) i rzadkiej paproci wodnej salwinii pływającej Salvinia natans (Dajdok, Proćków, 2003). Do gatunków godnych uwagi i związanych w Polsce tylko z doliną Odry należy dichostylis Michela Dichostylis micheliana, którą ponownie odnaleziono na stanowisku koło Głogowa po niemal 100 latach nieobecności (Kącki, 2003, m.npbl.). Znamienna dla doliny Odry jest obecność gatunków górskich, które zachowały się na nielicznych stanowiskach w lesistej części Pradoliny Wrocławskiej. Rozległe kompleksy łęgów nadodrzańskich i grądów pomiędzy Brzegiem a Ścinawą, są siedliskami czosnku niedźwiedziego Allium ursinum, trędownika omszonego Scrophularia scopolii, żywokostu bulwiastego Symphytum tuberosum i przetacznika górskiego Veronica montana oraz ostoją wielu innych rzadkich gatunków roślin. Niestety regulacja Odry i jej większych dopływów spowodowała, że wiele cennych biotopów nadrzecznych i gatunków zanika, a takie jak: fiołek drobny Viola pumila, turzyca Bueka Carex buekii i sit czarny Juncus atratus, należą już do roślin wymarłych w regionie. Na terenie pradoliny oraz w jej sąsiedztwie, występowały lub częściej spotykane były również smagliczka pagórkowa Alyssum montanum, naradka północna Androsace septentrionalis, rogownica lepka Cerastium dubium lub kruszczyk połabski Epipactis albensis. Nierozerwalnie z doliną Odry związane są aluwialne łąki i ich flora. Poszczególne elementy florystyczne tych łąk, jak selernica żyłkowana Cnidium dubium, konitrut łąkowy Gratiola officinalis, czosnek kątowy Allium angulosum, tarczyca oszczepowata Scutellaria hastifolia i fiołek mokradłowy Viola stagnina, są narażone na wymarcie, głównie z powodu zmian siedliskowych (osuszanie terenu) i braku wykaszania łąk.

Niestety koncepcje rozwoju żeglugi i dalszej regulacji Odry, potęgują zagrożenie dla przetrwania swoistej kombinacji gatunkowej ekosystemów nadrzecznych i przyczynią się do znacznego uszczuplenia wysokich, europejskich walorów przyrodniczych tej rzeki.

Goździk pyszny (Dianthus superbus)
Fot. 7.2.7. Goździk pyszny (Dianthus superbus)

Podobny los mogą podzielić rzadkie rośliny zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych, rozwijające się przede wszystkim w nizinnej (rzadko w podgórskiej) części województwa i często towarzyszące obszarom pradolinnych Odry. Wiele cennych składników flory tych łąk to rośliny ginące nie tylko w Polsce, ale i w Europie. Jeszcze w połowie XX wieku obszar występowania łąk trzęślicowych obejmował prawie 15% użytków zielonych Polski. Obecnie pozostały ich niewielkie powierzchnie (Kącki, 2001). Wyjątkowy skład florystyczny łąk trzęślicowych, nie posiadający jednak swoistych cech regionalnych, ale charakteryzujący obszary niżowe, wyżynne oraz niektóre podgórskie, budowany jest przez gatunki bardzo rzadkie i ginące w całym zasięgu geograficznym. Należą do nich goździk pyszny Dianthus superbus (fot. 7.2.7), kosaciec syberyjski Iris sibirica, goryczka wąskolistna Gentiana pneumonanthe (fot. 7.2.8), nasięźrzał pospolity Ophioglossum vulgatum oraz prawdopodobnie wymarły w Polsce mieczyk błotny Gladiolus palustris, gatunek umieszczony na światowej liście roślin ginących. Spośród nielicznych miejsc występowania tych taksonów, wymienić należy: Masyw Ślęży, głównie rezerwat „Łąka Sulistrowicka”, Pogórze Kaczawskie, Wysoczyznę Rościsławicką i Pradolinę Odry.

Goryczka wąskolistna (Gentiana pneumonanthe)
Fot. 7.2.8. Goryczka wąskolistna (Gentiana pneumonanthe)

Na terenie Dolnego Śląska wskazać można wiele innych gatunków występujących na granicy zasięgu, z grupy tej na wyszczególnienie zasługują tojad dzióbaty Aconitum variegatum, śledzienica naprzeciwlistna Chrysosplenium oppositifolium, nabrzeżyca nadrzeczna Corrigiola litoralis, lindernia mułowa Lindernia procumbens, goryczuszka bałtycka Gentianella baltica, mieczyk błotny Gladiolus palustris czy dziurawiec kosmaty Hypericum hirsutum i obrazki alpejskie Arum alpinum.

Obszar Dolnego Śląska jest również miejscem występowania roślin, które nie są ściśle związane z określonym regionem geobotanicznym czy też fizjograficznym, ale mają tu ważną ostoję w skali Polski. Należy do nich np. szafirek miękkolistny Muscari comosum. Roślina ta poza Dolnym Śląskiem jest znana również z Lubelszczyzny i na obu tych obszarach należy do gatunków krytycznie zagrożonych (Kącki, Kucharczyk, Dajdok, 2001). Stanowiska tej rośliny, jeszcze na przełomie XIX i XX w., rozproszone były niemal na całym niżu oraz na większości niższych położeń Sudetów (pogórzy i przedgórza), a obecnie znanych jest zaledwie kilka miejsc występowania tej rośliny. Równie rzadka jest koniczyna kreskowana Trifolium striatum, która poza trenem województwa dolnośląskiego znana jest tylko z kilku stanowisk. Zarówno szafirek miękkolistny, jak i koniczyna kreskowana, są przedstawicielami nielicznych we florze Polski gatunków mediterrańsko-submediterrańskich. Przyczyn wymierania tych roślin, jak i wielu innych murawowych, szukać można w zmianie form użytkowania terenów oraz intensyfikacji rolnictwa i zagospodarowywania nieużytków.

Brzoza karłowata (Betula nana)
Fot. 7.2.9. Brzoza karłowata (Betula nana)

Kolejną grupę stanowią rośliny, których rozwój determinują specyficzne warunki siedliskowe. Należą do nich gatunki źródlisk, torfowisk oraz łąk bagiennych. Szczególnie ważne, ponieważ silnie zagrożone, są rośliny bagiennych środowisk węglanowych i torfowisk wysokich. Obszar Dolnego Śląska należy do terenów ubogich w tereny mokradłowe, występuje tu zaledwie 15 tys. ha mokradeł, co stanowi ok. 1% powierzchni nizin i mniej niż 1% powierzchni Sudetów (Pender i in., 1996). Z ekosystemami tymi związane są gatunki uznawane za reliktowe z okresów zlodowaceń. Na terenie województwa występuje m.in. brzoza karłowata Betula nana (fot. 7.2.9), roślina torfowisk wysokich w Górach Izerskich i torfowiska pod Zieleńcem. W Polsce znana jest jedynie z 3 stanowisk i należy do gatunków zagrożonych wymarciem (Kruszelnicki, Fabiszewski, 2001). Podobnie przedstawia się sytuacja wierzby lapońskiej Salix lapponum i maliny moroszki Rubus chamaemorus. Rośliny te występują nielicznie i jedynie w Karkonoszach (równia pod Śnieżką, Szrenica, Sokolnik, Srebrny Upłaz). Grupę gatunków reliktowych uzupełniają wymieniane już: skalnica śnieżna Saxifraga nivalis, turzyca patagońska Carex magellanica i wełnianeczka alpejska Baeothryon alpinum, występujące jedynie w Sudetach, oraz turzyca luźnokwiatowa Carex vaginata, niebielistka trwała Sweertia perennis, czy prawdopodobnie wymarłe w regionie: zimoziół północny Linnea borealis, turzyca strunowa Carex chordorrhiza i wierzba borówkolistna Salix myrtilloides, które poza górami odnajdywano również na stanowiskach niżowych. Wszystkie gatunki zaliczane do reliktów glacjalnych należą do poważnie zagrożonych wymarciem. Przyczyny takiego stanu upatrywać należy w działalności człowieka na terenach podmokłych, głównie torfowiskowych. Od dawna traktowane jako nieużytki, były meliorowane lub eksploatowane. Niejednokrotnie niszczono te naturalne rezerwuary wody, zagospodarowując je do celów rolniczych, przemysłowych lub zmieniano stosunki wodne w ich sąsiedztwie przygotowując teren pod budowę dróg i osiedli. Równie często po odwodnieniu były zalesiane.

Podczas charakterystyki flory nie sposób pominąć obecnie całej grupy gatunków, dla których mamy obowiązek wyznaczyć obszary wchodzące w europejską sieć ostoi Natura 2000 (Świerkosz, 2003). Na terenie Polski, spośród gatunków z Załącznika II Dyrektywy Rady 92/43/EWG i 92/43 EEC, występuje 38 gatunków roślin naczyniowych. W województwie dolnośląskim stwierdzono dotychczas 13 gatunków: obuwik pospolity Cypripedium calceolus (fot. 7.2.10), lipiennik Loesela Liparis loeseli, elisma wodna Luronium natans, sasanka otwarta Pulsatilla patens, leniec bezpodkwiatkowy Thesium ebracteatum, włosocień delikatny Trichomanes speciosum, koleantus delikatny Coleanthus subtilis, dzwonecznik wonny Adenophora lilifolia, zanokcica serpentynowa Asplenium adulterinum, dzwonek karkonoski Campanula bohemica, przytulia sudecka Galium sudeticum, mieczyk błotny Gladiolus paluster i gnidosz sudecki Pedicularis sudetica. Niestety większość z nich nie była obserwowana w przyrodzie województwa od wielu lat. Wymagają one specjalnych poszukiwań, gdyż istnieje jeszcze szansa odnalezienia niektórych spośród nich. Kilka gatunków ma na tym terenie jedyne ostoje w Polsce: włosocień delikatny, koleantus delikatny, zanokcica serpentynowa, dzwonek karkonoski, przytulia sudecka i gnidosz sudecki. Występowaniu tych gatunków w wyznaczonych ostojach sieci Natura 2000 i ich ochronie poświęcony jest odrębny rozdział.

Obuwik pospolity (Cypripedium calceolus)
Fot. 7.2.10. Obuwik pospolity (Cypripedium calceolus)

Przedstawiona tu krótka charakterystyka geobotaniczna Dolnego Śląska, obrazuje jego wysoką rangę fitogeograficzną w Polsce i duże znaczenie w dla zachowania różnorodności gatunkowej Europy. Już udział gatunków „naturowych” w szacie roślinnej regionu, z których 5 ma tu jedyne stanowiska w Polsce lub Europie Środkowej, jest doskonałym wyznacznikiem jego wartości przyrodniczych. Dodatkowym elementem wyróżniającym ten obszar, jest wygasanie i styk zasięgów kilku gatunków roślin o różnym pochodzeniu i typie rozmieszczenia, reprezentujących rośliny pontyjskie, śródziemnomorskie, irano-turańskie i atlantyckie. Szczególnie wyraźnie zaznacza się udział tych ostatnich, nadających florze Dolnego Śląska swoiste piętno. W Karkonoszach rosną przedstawiciele podelementu arktycznego, gdzie mają jedyne swoje miejsca występowania w Europie Środkowej. Wiele gatunków roślin ma ograniczony zasięg tylko do Dolnego Śląska lub nieznacznie wykraczający poza jego teren, inne mają tu jedyną ostoję.

Przy charakterystyce flory jakiegokolwiek obszaru, nie sposób pominąć ważnej grupy roślin związanych z działalnością człowieka, wchodzących w skład tzw. flory synantropijnej. Rośliny te, porastające różne siedliska antropogeniczne Dolnego Śląska, stanowią zbiór rozmaitych pod względem pochodzenia, czasu przybycia i stopnia zadomowienia gatunków. W ich składzie przeważają rodzime taksony, przechodzące ze swoich naturalnych siedlisk i zbiorowisk na siedliska wtórne (apofity), jednak sporo jest także gatunków obcych, przybyłych tu z odległych nieraz krain geograficznych (antropofity). Zdolność pokonania przez rośliny synantropijne wszelkich trudności, zwłaszcza bariery klimatycznej i barier biotycznych, decyduje o ich sukcesie – rośliny uzyskują nowe stanowiska i nowe wtórne zasięgi geograficzne. Spontaniczne, często „agresywne” (masowe) rozprzestrzenianie się niektórych gatunków synantropijnych na obszary dotąd nie zajmowane przez nie, określa się mianem inwazji ekologicznej. Gatunki inwazyjne posiadają szczególne właściwości biologiczne, a zwłaszcza wysoki potencjał konkurencyjny wobec zastanych roślin. Spośród obcych synantropów, gatunkami inwazyjnymi są np. niecierpek drobnokwiatowy Impatiens parviflora, azjatycki przybysz, który stopniowo poprzez siedliska ruderalne, zdegenerowane zbiorowiska leśne, wkroczył i opanował całkowicie zwarte, niezaburzone nadrzeczne lasy łęgowe, także grądy i buczyny. W nadodrzańskich lasach łęgowych zadomowił się również jego krewniak, pochodzący z Himalajów – niecierpek gruczołowaty Impatiens glandulifera (Dajdok, Anioł-Kwiatkowska, Kącki, 1998). W wodach wielu akwenów swe ekspansywne zdolności ujawniła moczarka kanadyjska Elodea canadensis, natomiast w przybrzeżnych szuwarach bagiennych, zawleczony w XVII w. z południa Azji tatarak zwyczajny – Acorus calamus. Wśród flory drzewiastej, najbardziej ekspansywnymi i inwazyjnymi okazały się 3 gatunki pochodzące z kontynentu amerykańskiego, mianowicie robinia akacjowa Robinia pseudacacia, dąb czerwony Quercus rubra, a w ostatnich latach również czeremcha amerykańska Padus serotina. Dzięki obfitości diaspor generatywnych, intensywności tworzenia odrośli korzeniowych (u robinii), dynamice wzrostu i tworzenia masy drzewnej (u dębu czerwonego), stały się pospolitymi składnikami różnych naturalnych fitocenoz leśnych nie tylko w tej części kraju. Nasilenie imigracji i ekspansji dalszych roślin amerykańskich nastąpiło w XIX i XX wieku. Gatunki te w znakomitej większości wykorzystały szlaki wodne jako drogi migracji na nowe tereny, zasiedlając zniszczone fragmenty roślinności przybrzeżnej na aluwiach nadrzecznych Odry i większości jej dopływów. Należą do nich: nawłoć późna Solidago gigantea (fot. 7.2.11), aster lancetowaty Aster lanceolatus, aster wierzbolistny Aster salignus, kolczurka klapowana Echinocystis lobata, uczep amerykański Bidens melanocarpus, klon jesionolistny Acer negundo i wiele innych (Dajdok, Kącki, 2003). Do tej licznej grupy inwazyjnych przybyszów amerykańskich, w ostatnim czasie dołączyły rdestowce azjatyckie: sachaliński i ostrokończysty Reynoutria sachalinensis i R. japonica.

Nawłoć późna (Solidago gigantea)
Fot. 7.2.11. Nawłoć późna (Solidago gigantea)

Inwazja obcych elementów florystycznych na nowe siedliska i w różne zbiorowiska naturalne i półnaturalne, okazuje się być jednym z niezwykle interesujących, a zarazem niebezpiecznych procesów, z uwagi na interakcje z rodzimymi składnikami flory, prowadzące do utraty różnorodności obszarowej.

Ochrona szaty roślinnej województwa dolnośląskiego jest konieczną czynnością obecnie, jak i w przyszłości. Zmiany w środowisku naturalnym są na tyle istotne, że spontaniczna regeneracja zniszczonych ekosystemów, niejednokrotnie nie jest możliwa, nawet po przeprowadzeniu prób rekonstrukcji siedlisk. Gatunki niegdyś częste znajdują się u progu wymarcia, natomiast inne raptownie tracą stanowiska. Ustępowanie roślin z zajmowanych siedlisk jest obecnie zauważalne nawet w niedługiej skali czasowej. Obraz tych niekorzystnych zmian w szacie roślinnej Polski jest stale przedstawiany w czerwonych listach i księgach, lub w kolejnych doniesieniach o nowo przybyłych i ekspansywnych roślinach.

Wobec poruszanych tu zagadnień, dotyczących zróżnicowania i zagrożenia flory Dolnego Śląska, przygotowywanie regionalnych i miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, powinno być poprzedzone przede wszystkim rzetelną oceną zasobów przyrodniczych. Stworzy to możliwość skuteczniejszego zarządzania zasobami przyrodniczymi i pogodzenia potrzeb rozwoju regionalnego z ochroną przyrody i środowiska.

< Poprzedni   Następny >

Serwis przygotowany przez: GISPartner SP. z .o.o.